Egypte

Oudejaarsavond 2010 en 2011

[Caïro, 18 december 2012. Nu het einde van het jaar nadert, is het een goed moment om even terug te blikken op de situatie in Egypte twee jaar geleden (net voor de revolutie) en een jaar geleden. Onderstaand bericht verscheen eerder in januari 2012 als een serie van vier berichten op deze weblog.]

Caïro, 31 december 2011. “Recht voor ons is het Tahrirplein,” zegt de taxichauffeur, “maar vanaf hier zult u moeten lopen.” Het is oudejaarsavond en samen met een student van ons seminarie ben ik op weg naar Kasr el-Dubara, de grootste protestantse kerk in het centrum van Caïro. Via het plein zouden we met een paar minuten in de kerk zijn geweest, maar een muur van kolossale betonblokken verspert de straat voor ons. Anderhalve maand geleden is hier vreselijk gevochten en zijn er doden gevallen.

P1180478_thumb1_thumb

De zijstraat is afgezet met een hek, maar daar kunnen we te voet wel langs. De volgende straat richting kerk en Tahrirplein is echter afgesloten met grote rollen prikkeldraad, zodat we nog een grotere omweg moeten maken. Behalve geparkeerde pantserwagens en legervoertuigen is er in onze straat weinig verkeer. Hoewel de agenten en de soldaten die de boel bewaken ons vriendelijk groeten is de sfeer beklemmend en een beetje grimmig. Dit is niet het Egypte dat ik kende, noch het land waar de Egyptenaren van droomden.

P1050336_thumb1_thumb

Hoe anders was mijn oudejaarsavond een jaar geleden. Toen was ik in een dorp in Opper-Egypte. De sfeer was opperbest: de gemeente had haar kerk opnieuw gebouwd en uitgebreid en die avond werd er voor het eerst een bijeenkomst gehouden. De belangstelling was echter zo groot dat er zelfs mannen op straat moesten zitten. Na de liederen van de zondagsschool, het kinderkerstspel, het tienertoneelstuk, het gedicht, het gelegenheidskoor en de jongvolwassenensketch mocht ik een meditatie houden. Er waren zeer veel kinderen en die waren, netjes gezegd, na twee-en-een-half uur niet meer muisstil, maar dat mocht de pret niet drukken.

P1050182_thumb1_thumb

De tieners hadden meer succes met hun toneelstuk: het ging over jongens die elkaar aanzetten tot roken en drinken. Ademloos volgden we hen op het pad van kwaad tot erger. Eén van de jongens viel uiteindelijk van het toneel en was dood. Achteraf hoor ik dat sommige ouderen niet gelukkig waren met dit stuk: het is niet goed dat er iemand sterft tijdens de eerste bijeenkomst in het nieuwe kerkgebouw—dat brengt ongeluk.

P1050197_thumb1_thumb

Rond middernacht kwamen de jongelui naar de pastorie. Eigenlijk zouden we de straat opgaan, maar een oude man een paar huizen verderop was ziek, en uit respect voor hem wilden de jongelui de rust niet verstoren, en dus bleven we binnen. Overigens was het zeker niet de bedoeling het dorp op stelten te zetten, vuurwerk af te steken of carbid te schieten: men wilde slechts rond een vuurtje pinda’s eten en misschien samen bidden. Nederlandse jongelui die het met nieuwjaarsnacht te bont bakken, zou men eens moeten verplichten de nacht met Egyptische leeftijdsgenoten in een dorp in het Nijldal door te brengen.

P1050317_thumb2_thumb      P1050318_thumb1_thumb

Na de pinda’s ontdopt te hebben gingen we moppen tappen. Toen ik de beurt kreeg, vertelde ik een variant van een grap die ik in goed vertrouwen van één van onze studenten had gehoord: “Een Fransman, een Amerikaan en een Belg zijn bij elkaar. Zegt de Fransman: ‘Bij ons had een man een probleem aan zijn lever. Een dokter heeft zijn lever er toen uitgehaald en vervangen door de lever van een hond en nu leeft hij weer vrolijk voort. ‘Dat is niets,’ zegt de Amerikaan, ‘bij ons had een man een probleem aan zijn oog. Een dokter heeft zijn oog er toen uitgehaald en het vervangen door het oog van een kat en nu ziet hij weer als de beste.’ ‘Dat is niets,’ zegt de Belg, ‘bij ons had een man een hersenprobleem. Een dokter heeft toen zijn hersenen er uitgehaald en vervangen door de hersenen van een ezel.’ ‘En,’ vragen de Fransman en de Amerikaan, ‘leeft die man nu nog?’ ‘Welzeker,’ zegt de Belg, ‘we hebben hem zelfs minister-president gemaakt.’”P1050491_thumb1_thumb

Eigenlijk ging de mop natuurlijk niet over een Belg en een minister-president, maar over een Opper-Egyptenaar en een echte president, maar het lag te gevoelig dat hardop tegen deze dorpsjongens te zeggen. Ongetwijfeld konden ze het als Opper-Egyptenaren wel opbrengen om te lachen om een Opper-Egyptenaren-mop (die net als een Belgenmop altijd over domheid gaat), maar spotten met de president, dat deed je niet. Je zou er zomaar om in de gevangenis kunnen belanden, en bovendien, hij zorgde er toch maar voor dat je een stil en rustig leven kon leiden?

Al met al zat de stemming er goed in bij de jongelui toen we een jaar geleden het nieuwe jaar inluidden, en dat alles zonder een druppel alcohol.

P1050325_thumb1_thumb

Niettemin was de volgende morgen de kater keihard. Ik zat bij de dominee aan de ontbijttafel, maar hij genoot niet na van de vorige avond. Hij had zojuist het nieuws gehoord: door een bomaanslag waren meer dan twintig christenen bij een kerk in Alexandrië gedood. Goed, Alexandrië was zeshonderd kilometer verderop en het was geen protestantse doch een koptisch-orthodoxe kerk, maar dit was een klap recht in het gezicht van alle Egyptische christenen.

P1170386_thumb1_thumb

Na bijna twintig minuten lopen zijn we om het afgezette gebied heen en bereiken we de kerk. Het detectiepoortje staat aan, maar er wordt vrij achteloos mee omgegaan. Wel staan er overal ordebewakers in oranje hesjes om ons de toegang tot de hoofdzaal te beletten omdat deze vol is. Als buitenlander kom ik er echter overal gemakkelijk langs en kan ik onze student steeds in mijn kielzog meenemen, totdat we de kerkzaal daadwerkelijk binnen willen gaan door de deur bij het buitenlandersvak (waar men via een hoofdtelefoon naar een Engelse vertaling kan luisteren): ik krijg meteen een plaats toegewezen, maar voor de student is men onverbiddelijk. Hij is honderd procent Egyptisch en moet buiten op de binnenplaats de dienst via het scherm volgen—dezelfde binnenplaats waar pas nog een noodhospitaal was om gewonde demonstranten van het Tahrirplein te verplegen.

P1180346_thumb1_thumb

Het zingen is levendig, soms bijna opzwepend, en voor een vreemdeling goed te volgen. Een lied lijkt een eindeloze jubelroep en zelfs wie het Arabisch schrift niet machtig is, kan op het projectiescherm natellen hoeveel hallelujahs het refrein bevat. Een echte meezinger is ook “De Heere is goed; zijn goedertierenheid duurt in eeuwigheid”—de talrijke herhalingen in dit lied vinden hun Bijbelse basis in Psalm 136. Bij bèrik bilèdi, het geestelijke strijdlied van de revolutie, komen de vlaggen tevoorschijn en vult de kerk zich weer met een bevrijdingsdagsfeer. “Zegen mijn land, o Hoorder van alle gebeden,” zegt het lied.

P1180372_thumb1_thumb

Hoewel het duidelijk is dat vanavond alles in het teken van Egypte staat, begint ds. Sameh zijn preek met een oproep om een moment terug te blikken op ons persoonlijke leven dit jaar en daar Gods hand in op te merken. Heel veel tijd voor bezinning is er niet, want al snel vraagt hij ieder te gaan staan die God wil prijzen voor dit jaar. “Ga staan, hier te midden van duizenden mensen en voor het oog van vele camera’s, om God te loven.”

P1180383_thumb1_thumb

Dan leest ds. Sameh Haggaï 2:7,8: “‘Ik zal de hemelen en de aarde en de zee en het droge doen beven. Ja, Ik zal al de heidenen doen beven, en zij zullen komen tot de Wens aller heidenen, en Ik zal dit huis met heerlijkheid vervullen,’ zegt de Heere der heirscharen”—in de Arabische Bijbelvertaling staat er: “de Wens der heidenen zal komen,” en zo staat het ook op een grote banner hoog boven het podium. Afgelopen jaar hing hier de tekst: “Wat Ik met u zal doen is ontzagwekkend” (Exodus 34:10).

P1060882a_thumb1_thumb

“Hoe zijn die woorden uitgekomen,” zegt ds. Sameh, “pas was ik met een moslim op tv en we waren we het er meteen over eens dat de revolutie het werk is van Gods hand. De aarde heeft gebeefd: wat hier in Egypte gebeurde, raakte de hele wereld.”

P1180423_thumb1_thumb

“God heeft ook gewerkt in de levens van mensen: hun leven was een toneelstuk maar ze zijn opgewekt tot echt leven. Dankzij de revolutie waarbij alle schijnzekerheden wegvielen zijn ze op zoek gegaan naar de bron van echte zekerheid. De oogst is groot dit jaar.”

P1070426_thumb1_thumb

“Er zijn ook bruggen geslagen tussen moslims en christenen: hand-in-hand hebben we gestaan, samen maken we één hand. Net als de kerk diende ook een naburige moskee als noodhospitaal en dit leidde tot goede samenwerking: waar nodig hielpen we elkaar en wisselden we dokters uit.” Enkele moslimbroeders en -zusters worden uitgenodigd op het podium te komen voor een begroeting. “Eigenlijk zijn we allemaal kopten” (volgens de gangbare etymologie komt “kopt” van “Egyptenaar”): “Moslim of christen, dat is je relatie tot God, maar er is ook de relatie met elkaar: wij zijn allen Egyptenaren.”

P1160365_thumb1_thumb

“2011 is ook het jaar van eenheid tussen christenen: vooral vanaf 11/11 is de eenheid gegroeid.” Op 11 november was er een landelijke gebedsnacht voor christenen van alle denominaties met als hoogtepunt de openluchtdienst in de immense rotskerk. Ds. Sameh rept met geen woord over het pijnpunt dat hij als protestant niet in die orthodoxe kerk mocht spreken, maar zegt alleen: “De grootste eenheid zien we hier vannacht: bij ons zijn orthodoxe en katholieke priesters en zij zullen met ons bidden. Straks zullen we hand in hand de kerk uitlopen en tot God zingen. In mijn hart zie ik al de geboorte van één kerk. Hier in de kerk zitten we ook al met verschillende achtergronden. Willen alle orthodoxen eens hun hand opsteken?” Zo’n kwart van de handen gaat omhoog. Ik vraag me af of dit toch niet wat pijnlijk is voor de orthodoxe priester: hij is genodigd als gast en dus is zijn aanwezigheid begrijpelijk, maar het gewone volk zou nu de ouderjaarsavondvieringen in de orthodoxe kerken bij behoren te wonen. Alle waarschuwingen ten spijt dat protestanten ten diepste ketters zijn en niet naar de hemel gaan, dat je door een protestants huwelijk niet echt in de echt wordt verbonden en dus feitelijk gaat hokken, enzovoort, oefenen de evangelicale kerken een aantrekkingskracht uit op de orthodoxe jeugd die omgekeerd veel minder sterk is.

P1180394_thumb1_thumb

De orthodoxe priester is echter oecumenisch gezind. “Dit jaar hebben we gezegd: ‘Moslim, christen, één hand,’ en zo moeten we ook zeggen: ‘Protestant, orthodox, katholiek, één hand.’” Ook bidt hij een vurig gebed tot God. De katholieke priester zegt: “Wat ons verbindt, is dat we kinderen van God zijn” en hij stelt voor om met zijn allen het Onze Vader zingend te bidden. Het wordt het meest gewijde moment van de dienst.

Tijdens deze oudejaarsavonddienst lijkt alles één groot feest en dat begint mij te verbazen. Zelfs wie in de revolutie Gods hand opmerkt, moet zien dat de revolutie niet enkel vrede, vreugde en voorspoed heeft gebracht. Of het terecht is of niet zal moeten blijken, maar de massale winst voor moslimbroeders en salafisten bij de parlementsverkiezingen heeft veel christenen met zorg vervuld. De revolutie had even de zoete droom gebracht dat de corruptie zou worden uitgebannen en dat het geld dat al die jaren aan de top was blijven hangen nu onder het gewone volk zou worden verdeeld, zodat men slapend rijk zou worden. Tot nu toe is er echter alleen maar een diepe economische crisis gekomen. En een taxichauffeur zei onlangs: “Vroeger stalen de leiders van de mensen. Nu stelen de mensen van elkaar.”

P1070911_thumb1_thumb

In de tweede helft van de preek van ds. Sameh komt die crisis toch even ter sprake. De minister van economische zaken wordt even in beeld gebracht en hem wordt veel sterkte toegewenst. De predikant bekent dat hij niet veel verstand heeft van economische vraagstukken, maar hij is ervan overtuigd dat God een hemelse oplossing heeft die verder gaat dan ons denken. Hoewel ik hoop dat hij gelijk krijgt, vraag ik me af of het niet gepaster was de crisis aan de hand van Habakuk 3:17 te thematiseren: “Alhoewel de vijgeboom niet bloeien zal, en geen vrucht aan de den wijnstok zijn zal, (…).” Waarom zou men ontkennen dat de Egyptenaren financieel gezien een bijzonder zwaar en onzeker jaar tegemoet gaan?

P1070868_thumb1_thumb

De revolutie heeft ons vrijheid en waardigheid gebracht, wordt gezegd en dat is waar. Het domme vee is opgestaan om mens te worden en zich uit te spreken, en de stem van Tahrir bleek sterker dan de macht van de president. Zolang er een plein zal zijn in Caïro zo lang zal elke volgende president weten dat hij niet ongebreideld zijn gang kan gaan. Tegelijk zijn er sinds de revolutie tal van incidenten geweest die wezen op de grenzen van vrijheid en respect voor menselijke waardigheid. De beelden van een vrouw die halfnaakt over de grond werd gesleurd hebben de wereld geschokt. En triest dieptepunt was een confrontatie tussen het leger en christelijke demonstranten in oktober waarbij meer dan twintig kopten de dood vonden. Terwijl tijdens de revolutie het leger als vriend van het volk werd gezien roept nu menigeen dat de legerleiding terug moet treden en de macht over moet dragen aan een burgerraad.

P1180379_thumb1_thumb

Vanavond blijft dit alles heel impliciet. Ds. Sameh zegt wel dat er naast de hand van God ook een andere hand in Egypte werkzaam is. “We moeten niet strijden tegen mensen maar tegen de ‘overste dezer wereld,’ die velen bewust of onbewust dienen en die uit is op armoede en onderdrukking en vernedering van vrouwen en kinderen.” Maar dan vervolgt hij zijn overdenking van Haggaï 2: “2011 was het jaar van de aardbeving (vers 7). In de harten van de volken is een wens geboren. De mensen roepen: ‘Help, o God!’ Vanaf vanavond zal de Wens der heidenen komen (vers 8) en Gods heerlijkheid zal zichtbaar worden in 2012.” We zingen: “Kom, Jezus; kom, Jezus, kom.”

P1180420_thumb1_thumb

De preek gaat geheel voorbij aan de vraag of “Wens der heidenen” in Haggaï wel als messiaanse verwijzing naar Jezus moet worden opgevat. Volgens een belangrijke exegetische traditie, onder andere te vinden bij Calvijn, bedoelt dit vers dat “de kostbaarheden van de volken zullen komen” naar de tempel. Daarnaast is er een islamitische exegese, waar één van mijn studenten me op attendeerde en die ik ook verdedigd vond op internet, dat het woord voor “Wens” in het Hebreeuws de letters h, m en d bevat, die terugkomen in de naam Mohammed. Hoewel het mij Spielerei lijkt in dit vers een “Mohammedaanse” profetie te lezen, klopt gezien de structuur van de semitische talen de observatie wel dat het Hebreeuwse woord voor wens en de Arabische naam Mohammed in zekere zin etymologisch verwant zijn.

P1180414_thumb2_thumb

Ik weet echter niet of de in de kerk aanwezige moslims zich bewust zijn van de islamitische exegese van dit vers en of ze zich storen aan de messiaanse exegese. Wel aarzel ik even wanneer we een lied zingen waarbij we met een armzwaai “Jezus” moeten scanderen. Wat zouden de moslims hier van vinden? Weliswaar kan men op vergelijkbare wijze “Allahu akbar” roepen, maar moslims hechten er ook aan dat met respect over hun profeten wordt gesproken en zo komt dit niet direct over.

Tot zover was alles nog slechts opmaat. De eigenlijke uitluiding van het jaar zal niet in de kerk maar op het Tahrirplein plaatsvinden. Daar houden moslims een eindejaarsfeest (enigszins opmerkelijk, want veel moslims hechten weinig waarde aan de jaarwisseling volgens de christelijke kalender, hoewel die kalender in Egypte in het dagelijks leven wel breed is ingeburgerd) en zij hebben de christenen van Kasr el-Dubara nadrukkelijk uitgenodigd om mee te doen aan het feest.

P1180444_thumb1_thumb

Ds. Sameh benadrukt nog even de spelregels die ook al op de website van de kerk stonden: alleen een vlag en een kaars en eventueel een foto van een martelaar van de revolutie mag je meenemen, geen kruizen, geen spandoeken, geen politieke leuzen—vanavond is het een feest, niet een demonstratie.

P1180446_thumb1_thumb

Iets voor het einde loop ik van de kerkzaal naar de binnenplaats om de student te zoeken met wie ik naar de kerk ben gekomen. Ook hier zit het vol en is via een groot scherm de dienst goed te volgen. Opmerkelijker is echter nog de enorme mensenmassa op straat die om praktische redenen de kerk niet meer binnen kan maar via een tweede scherm alles toch redelijk kan meemaken. Naar ik vermoed zijn het zowel christenen die te laat waren als moslims die ons opwachten om zo samen naar het Tahrirplein te lopen. Wonderlijk genoeg vind ik de student gemakkelijk terug in de mensenmenigte en tegen kwart voor elf gaat het hek open. Ik krijg een Egyptisch vlaggetje in mijn hand gedrukt, maar bedank vriendelijk omdat ik mijn handen vrij wil hebben om te fotograferen. Of: hoe hoog ik de Egyptenaren ook heb, ik blijf toch zelf een Hollander die niet met een vreemde vlag gaat zwaaien.

P1180475_thumb1_thumb

Op straat is het een indrukwekkend gezicht hoe mensen het licht van hun kaars ontsteken aan het licht van een ander. En als de wind bij de een de vlam uitblaast is er steeds een ander die nog wel vuur heeft.

P1180487_thumb1_thumb

Op het plein is duidelijk dat niet heel Egypte op dit feest is afgekomen. Op één van de wegen rijden gewoon nog auto’s. Niettemin staan de mensen rond het hoofdpodium dicht op elkaar gedrongen en schat ik het aantal aanwezigen op enkele tienduizenden. De kerkgangers zijn ruim vertegenwoordigd maar vormen op de ganse mensenmassa waarschijnlijk toch een minderheid. Een lange rij camera’s zal de wereld de kans geven dit nieuwjaarsfeest mee te beleven. Om de broodjes, nootjes en geroosterde maïs te genieten moet je echter op het plein zelf zijn.

P1180490_thumb1_thumb      P1180491_thumb2_thumb

Goed half twaalf stopt de traditionele volksmuziek en is het podium voor het koor van de kerk. Weer zingen we bèrik bilèdi en weer wapperen de vlaggen. Het lied appelleert aan de gedeelde godsdienstigheid der Egyptenaren en doet het verschil tussen moslim en christen even naar de achtergrond verdwijnen. Samen herinnert men de revolutie en roept men aan de vooravond van het nieuwe jaar God aan.

P1180563_thumb1_thumb

Het volgende lied is spannender want het heet “Immanuël” en verwijst expliciet naar Christus. Ds. Sameh legt het echter mooi uit aan de moslims: “Zoals jullie weten is het bijna kerstfeest (namelijk op 7 januari) en vieren we de geboorte van Jezus, Die ook door jullie wordt hooggeacht. De naam ‘Immanuël’ betekent ‘God met ons’ en dat willen jullie toch ook, dat God met ons is in het nieuwe jaar?” Dat God in Jezus Christus met ons is wordt net niet hardop gezegd, want dat zou nu een brug te ver zijn. Hoewel, voor zover ik heb kunnen nagaan, deze avond met geen woord de hoop of oproep is uitgesproken dat moslims christen zullen worden, is de student van ons seminarie enthousiast over de aanpak van ds. Sameh: “Dit kan moslims tot Christus brengen.” In elk geval mag het met recht opmerkelijk heten dat Egypte midden op het Tahrirplein met christelijke liederen het nieuwe jaar inluidt. Voor de revolutie was dit eenvoudigweg ondenkbaar.

P1180532_thumb1_thumb

Om twaalf uur wenst de presentatrice op het podium ons een gelukkig nieuwjaar en je zou verwachten dat iedereen nu iedereen in zijn omgeving ook even de hand zou schudden maar dat is niet de gewoonte der Egyptenaren. Ik doe nu alleen de beste wensen voor 2012 aan onze student en in hem aan heel het volk van Egypte. Dan pakken we de metro terug naar het seminarie en is de nacht al snel weer zoals alle andere.

P1180587_thumb1_thumb

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s