Theologie

Dag 37: “Vervreemd vanaf de baarmoeder” – Psalm 58:4 bij Calvijn en Arndt en bij Taylor en Edwards

De Duitse predikant-theoloog Johann Arndt (1555–1621) is vooral bekend door zijn Vier boeken over het ware christendom, een werk dat ook meermaals in het Nederlands is vertaald. Wat minder bekend is dat Arndt in 1617 ook een verklaring van de psalmen in de vorm van 462 preken het licht heeft doen zien. Bij Psalm 58:4 (“De goddelozen zijn vervreemd vanaf de moederschoot, de leugensprekers dwalen vanaf de buik”) merkt hij op: “Dat moet niet zo worden begrepen zoals de calvinistische leraren het uitleggen, namelijk dat zulke mensen daarom vanaf de moederschoot vervreemd zijn en dwalen omdat zij niet tot het leven zijn voorbestemd (versehen) en dat God zulke slechtheid in hen werkt – hetgeen toch de duivel doet.”[1]

Opvallend is dat Arndt hier stelt dat calvinisten leren dat God het kwaad in mensen werkt. In 1618–1619 zal de synode van Dordrecht in het “Besluit” van de Dordtse Leerregels zeggen dat “degenen die dit het minst paste, in strijd met alle waarheid, billijkheid en liefde hebben gehandeld” wanneer ze het volk wijs wilden maken dat de gereformeerde predestinatieleer “God tot een auteur van de zonde maakt,” terwijl de Gereformeerde Kerken dit en dergelijke zaken feitelijk “niet alleen niet belijden, maar ook van ganser harte met afschuw verwerpen.”[2]

Maakt Arndt dus slechts een karikatuur? Of waren er in de periode voor Dordt gereformeerden die daadwerkelijk het kwaad aan God toeschreven in hun uitleg van Psalm 58? Ik heb nog geen uitputtend onderzoek hiernaar kunnen doen, maar tot nu toe is het me ook niet gelukt een voorbeeld te vinden dat Arndt gelijk zou geven. Theodorus Beza (1519–1605) zegt in zijn parafrase van Psalm 58 in elk geval niet iets van deze strekking.[3] In het psalmencommentaar van de puriteinse theoloog Thomas Wilcox (1549–1608) vindt men de gedachte evenmin.[4]

Calvijn zelf zegt dat wij allen met gebreken zijn geboren en dat er vanwege de erfzonde in alle kinderen van Adam een natuurlijke slechtheid is, “zoodat zij, zoolang zij hunnen natuur volgen, tot niets goeds in staat zijn.” Desondanks ziet hij wel verschil tussen mensen omdat “de meeste menschen in toom worden gehouden door een verborgen breidel van God”: zo zijn er mensen van goede zeden, mensen die “middelmatig zijn in hun bederf” en mensen “die eene zoo gansch verdorvene natuur hebben, dat zij volstrekt onverdragelijk zijn.” Het is deze “buitensporige boosheid” die David in zijn vijanden ziet.[5] Ook hier vinden we dus geen spoor van de gedachte dat God het kwaad in verworpen mensen werkt – Calvijn zegt hooguit dat God het kwaad niet in alle mensen even sterk breidelt.

Ondertussen is opvallend dat Arndt tegenover de opvatting dat God het kwaad in mensen werkt niet de opvatting plaatst dat de mens zelf voor het kwaad kiest, maar dat de duivel het kwaad in mensen werkt. In zijn verdere uitwerking blijkt dat de mens daar zelf toch wel een rol in speelt: hij wijst erop dat, hoewel alle mensen in zonden ontvangen en geboren zijn, Psalm 58:4 in het bijzonder van toepassing is op ketters en degenen die door hun ketterijen zijn vergiftigd en dat stichters van ketterijen ook nooit tot inkeer komen maar verstokt blijven in hun mening. “Daaruit moeten we leren hoe gevaarlijk het is als men Gods Woord en de Heilige Geest weerstaat en aan de boze geest zijn hart geeft.” Die boze geest brengt een mens dan tot verstokking, zoals we bij de farao zien, aldus Arndt.[6] – Waar het boek Exodus verschillende keren eenvoudigweg zegt dat de HEERE het hart van de farao verstokte, lijkt Arndt dit dus op te vatten als dat de farao niet naar de HEERE maar naar de boze luisterde, die zo zijn hart steeds verder kon verstokken.

Ook al wilde Arndt zich onderscheiden van de calvinisten, Calvijn en hij deelden wel de overtuiging dat alle mensen in zonden ontvangen en geboren zijn, dus delen in de erfzonde, ook al gaat het in vers 4 in het bijzonder om bepaalde mensen die uitblinken in verdorvenheid.

In de achttiende eeuw stelt ene John Taylor (1694–1761)[7] echter de erfzondeleer ter discussie en daarmee ook de gedachte dat Psalm 58 iets met erfzonde te maken zou hebben. In antwoord daarop verdedigde de bekende Amerikaanse opwekkingsprediker en theoloog Jonathan Edwards (1703–1758) juist wel de erfzondeleer, in een boek dat in 1790 ook in het Nederlands is verschenen. In de discussie speelde bij Psalm 58 naast vers 4 ook vers 2 een rol: “Spreekt u werkelijk gerechtigheid, vergadering? Oordeelt u oprecht, mensenzonen?” (vertaling overeenkomstig de King James Version).

Volgens Taylor verwijst “mensenzonen” hier niet naar de mensheid in het algemeen, maar naar de vijanden over wie David zo vaak in de psalmen klaagt, “een sterke partij die tegen zijn persoon en regering gekant was” en die hem had vervolgd voordat hij zijn troon besteeg en hem vijandig bleef gedurende de veertig jaar van zijn regering. [8] In lijn hiermee is Psalm 58:4 geen beschrijving van de mensheid in het algemeen maar van Davids “onrechtvaardige vervolgers aan het hof van Saul.” Het vers wil volgens Taylor dan ook niet zeggen dat de goddelozen letterlijk al vanaf hun geboorte slecht zijn: “vanaf de baarmoeder” is veeleer een figuurlijke manier van spreken om uit te drukken dat ze “buitengewoon slecht” zijn.[9]

Edwards is hier niet door overtuigd. Hij ziet ook wel dat de dichter hier de “snoodsten en ondeugendsten” in Israël met de naam “mensenkinderen” aanspreekt, maar hij stelt de vraag: waarom kiest de dichter ervoor om die lieden juist met de benaming “mensenkinderen” aan te duiden? Is dat niet om aan te geven dat ze hun slechte aard hieraan te wijten hebben dat ze mensenkinderen zijn, dat wil zeggen, “afstammelingen uit het gevallen en gansch bedorven Geslacht der Menschen.”[10]

Hij stelt ook dat “vanaf de baarmoeder” in vers 4 wel degelijk letterlijk te nemen is, in de zin van: vanaf het begin van hun leven. Stelde Taylor dat “de HEERE heeft mij geroepen van de buik af” in Jesaja 49:1 een ander voorbeeld was voor zo’n uitdrukking die je figuurlijk moet nemen, Edwards brengt in dat daar helemaal geen reden voor is en dat bijvoorbeeld Jeremia 1:5 (“Eer dat Ik u in moeders buik formeerde, heb Ik u gekend …”) duidelijk betekent dat Jeremia al vanaf het eerste moment van zijn bestaan was afgezonderd om profeet te worden.[11]

Het is niet zo gemakkelijk om vanuit exegetisch perspectief een winnaar aan te wijzen in de discussie tussen Taylor en Edwards. Beiden gaan ze er namelijk vanuit dat “mensenkinderen” in vers 2 de aangesproken persoon zijn, terwijl tegenwoordig vaker wordt gedacht dat ze het lijdend voorwerp in de zin zijn: “Beoordeelt u de mensenkinderen eerlijk?” Bovendien is het geen uitgemaakte zaak dat degenen die wel in de tweede persoon worden aangesproken in vers 2 dezelfde zijn als de goddelozen over wie in vers 4 wordt gesproken. Leest men in vers 2a in plaats van (de taalkundig niet zo goed te verdedigen vertaling) “vergadering” het sinds de achttiende eeuw vaak voorgestelde “goden” (opgevat als “zonen Gods” in de hemel of als koningen van de volken of als rechters in Israël), dan is het ook mogelijk dat deze goden/rechters in vers 2 ter verantwoording worden geroepen voor het feit dat de goddelozen van vers 4 vrij spel lijken te hebben.

Dat het in vers 4 in het bijzonder om een bepaalde groep mensen gaat die zich buitengewoon goddeloos gedragen, lijkt wel duidelijk, en dat in zoverre “vanaf de baarmoeder” misschien een dichterlijke manier van spreken is, is zeker het overwegen waard. Maar de vraag is of je dit afzet tegenover de mensheid in het algemeen die als een blanco blad is geboren en het er nog niet zo slecht van afbrengt, of dat je de goddelozen van vers 4 juist als uitgesproken voorbeeld ziet van wat feitelijk voor ieder mens vanaf het eerste begin geldt.

Vanuit deze tweede benadering, de lijn van Calvijn en Arndt en Edwards, wordt het begrijpelijk dat je ieder mens van nature ook als “slang” en “dove adder” (vers 5) gaat zien – en dan uiteindelijk, met Robert Murray M’Cheyne (1813–1843, zie “dag 2”) Christus als “de grote slangenbezweerder” die zondaars de evangelieboodschap aan het hart legt en hen tot bekering roept.


[1] Johann Arndt, Ausslegung des gantzen Psalters Davids des Königlichen Propheten (Jena: Steinmann, 1617), 338v, http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:gbv:3:1-591763.

[2] Belijdenisgeschriften voor de Protestantse Kerk in Nederland (Protestantse Pers: Heerenveen, 2009), 224–25, https://www.protestantsekerk.nl/download386/Dordse-Leerregels-Protestantse-Pers-Heerenveen-2009.pdf.

[3] Theodore Beza, The Psalmes of Dauid, Truly Opened and Explaned by Paraphrasis, According to the Right Sense of Euerie Psalme (z.p.: Henrie Denham, 1581),128, https://books.google.com/books?id=BuNmAAAAcAAJ.

[4] Thomas Wilcox, A Very Godly and Learned Exposition upon the Whole Booke of Psalmes, 2nd ed.(London: Thomas Man, 1591), 174, https://books.google.be/books?id=p0k7AQAAMAAJ.

[5] Johannes Calvijn, Het Boek der Psalmen, deel 1, vert. J. Boer Knottnerus (Utrecht: H. ten Hoove, z.j.), 757, https://archive.org/details/hetboekderpsalme01calv/.

[6] Arndt, Ausslegung des gantzen Psalters Davids des Königlichen Propheten, 338v.

[7] Wikipedia contributors, “John Taylor (dissenting preacher),” Wikipedia, The Free Encyclopedia, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Taylor_(dissenting_preacher)&oldid=869396981 (accessed February 14, 2019).

[8] John Taylor, The Scripture Doctrine of Original Sin Proposed to Free and Candid Examination, deel 1 (London: J. Wilson, 1740), 105n†, https://archive.org/details/scripturedoctrin00tayl/.

[9] Taylor, The Scripture Doctrine of Original Sin, 1:134.

[10] Jonathan Edwards, De leer der erfzonde verdeedigd, deel 1, vert. Marinus van Werkhoven (Amsterdam: Martinus de Bruyn, 1790), 329, https://books.google.com/books?id=r5dyoNOfWSUC.

[11] Edwards, De leer der erfzonde verdeedigd, 1:339–341.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.